با گذشت قرنها از حادثه عاشورا، همچنان این پرسش مطرح است که چرا با وجود جایگاه والای امام حسین (ع) به عنوان سبط پیامبر (ص) و فرزند امیرالمؤمنین (ع)، بسیاری از مردم آن دوران نه تنها از ایشان حمایت نکردند، بلکه در مقابل او صفآرایی کردند، بررسی مستندات تاریخی نشان میدهد که مجموعهای از عوامل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در این رویداد تأثیرگذار بوده است.
قیام امام حسین (ع) در محرم سال ۶۱ هجری قمری نقطه عطفی در تاریخ اسلام به شمار میآید که با شهادت ایشان و یاران وفادارش در صحرای کربلا به اوج رسید، با وجود دعوتنامههای مکرر مردم کوفه، بسیاری در عمل از یاری امام بازماندند.
بر اساس منابع تاریخی، از جمله آثار ابن خلدون، شیخ مفید، علامه مجلسی و مورخانی چون طبری و بلاذری، پنج عامل اصلی را میتوان در عدم همراهی مردم با امام حسین (ع) برشمرد:
۱. ترس از حکومت اموی:
معاویه و بهویژه یزید، با سیاستهای ارعاب و سرکوب، فضای اختناقآمیزی ایجاد کرده بودند، ابن خلدون مینویسد که بنیامیه هر صدای مخالفی را خفه میکردند و شیخ مفید نیز به ترس شیعیان کوفه از دستگاه حاکم اشاره دارد.
۲. تغییر ارزشهای اجتماعی و دنیاطلبی:با گذشت زمان پس از رحلت پیامبر (ص)، ارزشهای مادی جای معنویت را گرفت. علامه مجلسی از دلبستگی مردم به دنیا و گریز از جهاد و شهادت سخن گفته و طبری خیانت کوفیان پس از ورود لشکر عبیدالله بن زیاد را ناشی از این روحیه دانسته است.
۳.فقدان بصیرت دینی:عدم شناخت جایگاه امامت و تبلیغات سوء بنیامیه سبب شده بود که حتی برخی قیام امام حسین (ع) را شورش علیه خلیفه مشروع تلقی کنند، ابن اثیر و شیخ صدوق به این موضوع در آثار خود پرداختهاند.
۴. خیانت سران قبایل و منافقان:
برخی سران قبایل که در ظاهر داعیه دینداری داشتند، برای حفظ منافع خود مردم را از یاری امام بازمیداشتند؛ بلاذری و خوارزمی به نقش چهرههایی چون شمر و عمر بن سعد در تحریک مردم علیه امام اشاره کردهاند.
۵. تأثیر روانی جنگهای داخلی:
جنگهای پیشین مانند جمل و صفین باعث خستگی مردم عراق از درگیریهای سیاسی شده بود؛ نصر بن مزاحم و یعقوبی این عامل را از مهمترین دلایل انفعال شیعیان و پیشنهاد آنها به امام برای صلح دانستهاند.
به باور پژوهشگران، عدم همراهی مردم با امام حسین (ع) نتیجه ترکیبی از ترس، دنیاطلبی، جهل دینی، خیانت سران قبایل و خستگی از جنگهای گذشته بود؛ این رخداد تاریخی، آموزهای جاودانه برای بشریت است که چگونه جهل، ترس و منفعتطلبی میتواند ملتها را از یاری حق و ایستادگی در برابر ظلم بازدارد.
گردآورنده: سحر افشاریان
